Hoạt động thương mại nông sản nội khối châu Phi đang tăng tốc, nhưng hạ tầng logistics và chuỗi cung ứng chưa đồng bộ vẫn là rào cản lớn cần tháo gỡ. Ảnh: Africa International Trade & Commerce Research (AITCR)

Nam Phi đang kể một câu chuyện đáng chú ý về hiệu quả thương mại nông nghiệp – khi khoảng 44% kim ngạch xuất khẩu nông sản của nước này được tiêu thụ ngay tại các thị trường châu Phi, biến lục địa này trở thành điểm đến hàng đầu cho sản phẩm nông nghiệp Nam Phi. Hiệp định Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA) ra đời nhằm mở rộng chính cơ hội này cho toàn khu vực, thông qua việc thúc đẩy thương mại nội khối sâu rộng hơn.

Hạ tầng – điểm nghẽn thực tế của thương mại nông sản nội khối

Dù các rào cản thuế quan đã được tháo gỡ phần lớn nhờ AfCFTA, vấn đề cốt lõi vẫn nằm ở hạ tầng vận chuyển và công nghệ logistics. Hiện nay, phần lớn nông sản Nam Phi xuất sang các nước châu Phi khác vẫn phải vận chuyển bằng đường biển thay vì đường bộ, cho thấy những giới hạn của mạng lưới kết nối xuyên biên giới và chi phí logistics cao vẫn cản trở luồng thương mại khu vực.

Điều này cho thấy, đẩy mạnh thương mại nội khối không chỉ là tăng khối lượng hàng hóa qua biên giới, mà còn là tăng sức chống chịu của chuỗi cung ứng nông nghiệp trước biến động khí hậu và thiếu ổn định sản xuất – những yếu tố đang khiến nhiều quốc gia châu Phi dễ bị tổn thương trước khủng hoảng lương thực.

Khi nông dân mất mùa vì… thiếu đường và thiếu phân

Thiếu hạ tầng lưu trữ và vận chuyển khiến nông sản dễ hư hỏng trước khi tới thị trường tiêu thụ. Khi năng lực sản xuất không đủ đáp ứng nhu cầu nội địa, các quốc gia lại phụ thuộc vào nhập khẩu – và theo đó, chịu rủi ro lớn từ biến động giá lương thực toàn cầu.

Một nguyên nhân khác nằm ở năng suất nông nghiệp thấp do thiếu nguồn cung phân bón và giống chất lượng. Việc xây dựng năng lực sản xuất phân bón trong khu vực không chỉ giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu dễ đứt gãy mà còn mở ra cơ hội việc làm mới trong toàn chuỗi giá trị nông nghiệp.

Song song đó, đầu tư vào giống cây trồng chịu hạn, kháng bệnh và năng suất cao được xem là hướng đi thiết yếu giúp nông dân ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ đạt được khi các công nghệ này được phổ cập và đi kèm hướng dẫn kỹ thuật phù hợp.

Bài toán tài chính – mảnh ghép còn thiếu của nông nghiệp châu Phi

Dù có hạ tầng và đầu vào tốt hơn, nông nghiệp châu Phi khó bứt phá nếu bài toán tài chính không được giải quyết. Mô hình tín dụng truyền thống vốn khó thích ứng với chu kỳ sản xuất và rủi ro đặc thù của nông nghiệp. Giải pháp được đề xuất là cơ chế tài chính hỗn hợp (blended finance) – kết hợp vốn từ các tổ chức phát triển và ngân hàng thương mại để chia sẻ rủi ro và tạo cấu trúc vốn bền vững.

Khi rủi ro được phân bổ hợp lý, nông dân có thể tiếp cận vốn để đầu tư công nghệ, nâng năng suất và trở thành khách hàng tiềm năng hơn đối với hệ thống ngân hàng thương mại – hình thành vòng tuần hoàn tích cực trong chuỗi tài chính – sản xuất – thương mại.

Ba trụ cột hội tụ: hạ tầng – đầu vào – tài chính

Ba yếu tố này chỉ phát huy sức mạnh khi được triển khai đồng bộ. Công nghệ và giống tốt vô nghĩa nếu nông dân không có vốn đầu tư. Năng suất cao cũng không giúp ích nếu sản phẩm không tới được thị trường. Do đó, chuyển đổi nông nghiệp châu Phi đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng trên cả ba trụ cột cùng lúc.

Tuy nhiên, đây không chỉ là thách thức của riêng châu Phi. Nhiều nền kinh tế G20 vẫn duy trì trợ cấp nông nghiệp lớn và áp thuế cao, khiến sản phẩm châu Phi khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Giảm rào cản thương mại và mở cửa thị trường phát triển sẽ giúp các quốc gia châu Phi tái đầu tư nguồn thu thương mại vào hạ tầng, công nghệ và an ninh lương thực.

Đây không phải là đòi hỏi ưu đãi – mà là thiết lập sân chơi công bằng, nơi nông dân châu Phi có thể cạnh tranh bình đẳng, tạo nguồn thu tái đầu tư vào đổi mới sản xuất và phát triển logistics bền vững.

Từ tiềm năng đến hành động

Khung chính sách đã có, cơ hội đã rõ, và nhu cầu chưa bao giờ cấp thiết hơn. Thách thức còn lại là triển khai, phối hợp và đầu tư dài hạn. Chuyển đổi nông nghiệp châu Phi không chỉ là một “vấn đề cần giải quyết”, mà là một cơ hội hiện hữu để hiện thực hóa tiềm năng thương mại nội khối và phát triển chuỗi cung ứng nông nghiệp bền vững cho toàn lục địa.